(مهارت های فرزند پروری پیشگیرانه اعتیاد)

(مهارت هاي فرزند پروري پيشگيرانه اعتیاد)

نقش خانواده در پیشگیری اولیه از مصرف مواد

اگرچه تعریف خانواده به عنوان واحد بنیادین جامعه مورد پذیرش غالب پژوهشگران و صاحبنظران است، (1 ) هر جامعه و فرهنگی تعریف ویژه خود را برای خانواده دارد. چنین است که در بسیاری از خانواده های در زمان حاضر ایران پدربزرگها و مادر بزرگها در کنار والدین نقش تربیتی مهمی بر عهده دارند و به این ترتیب بخشی از خانواده محسوب می شوند.

شکی نیست که سلامت خانواده و به کار گیری روش ها و مهارتهای موثر فرزندپروری در بزرگ کردن سالم فرزندان نقشی اساسی دارد. درست است که عوامل ژنتیک، ذاتی و محیطی در شکل گیری خصوصیتها و تدقیق کودک نقش دارند اما فرایند های خانوادگی نیز حائز اهمیتی کلیدی در این راستا هستند. پژوهش ها نشان داده است که فرزند پروری موثر یک عامل محافظ قدرتمند است (2). خانواده ها می توانند با تامین نیازهای اساسی، ایجاد فضای امن خانوادگی، راهنمایی، قانون گزاری مناسب ونظارت بر زندگی فرزندانشان آنان را از بسیاری رفتارهای مشکل ساز و پر خطر از جمله مصرف مواد و بزهکاری دور نگه دارند (5-3).

اگر چه در سه دهه اخیر سطح زندگی کودکان و خانواده ها در اکثر نقاط جهان بیشتر شدن یافته، اما مشکلات رفتاری کودکان نیز بیشتر شده است (6). صاحبنظران مدلهای متعددی را در مورد نحوه ابتدا مصرف مواد در نوجوانان مورد برسی قرار داده اند. در تمامی این مدلها عوامل خانوادگی و والدین نقشی بنیادی در تمام دوران کودکی و نوجوانی دارند، حال آنکه دوستان وهم سالان غالبا" در دوره کوتاهی پیش از آغاز مصرف مواد تاثیرگزار بوده اند.به عبارت دیگر اگر چه هم سالان نقش منفی مهمی در سوق دادن نو جوان به سوی مصرف مواد دارند، خانواده نقش مثبت محوری در جلوگیری از درگیری نوجوان با رفتارهای مشکل ساز از جمله مصرف مواد دارد (10-7). علاوه بر این باید در نظر داشت که والدین در انتخاب دوستان کودکان و نوجوانان هم موثرند. زمانی که نوجوانان رابطه خوبی با والدین خود دارند بیشتر احتمال دارد دوستانی را انتخاب کنند که آنان نیز تاثیر مطلوبی بر او بگذارند.

پژوهشهاي متعددي بر نقش اساسي عوامل خانوادگي در محافظت نوجوانان از مصرف مواد صحه گذاشته است (12-11). اين عوامل عمدتا" شامل اين موارد است :

1-رابطه امن و سالم والدين با كودكان .

2-نظارت والدين بر فرزندان و ايجاد مقررات مناسب براي آنان.

3-انتقال مناسب ارزشهای اخلاقی و اجتماعی به آنان.

4-حضور والدین در بخشهای مختلف زندگی فرزندان.

5-حمایت والدین (از جنبه های مختلف عاطفی، فکری، اجتماعی و اقتصادی).

پژوهش بر روی عوامل مقاوم ساز برای نوجوانان هم نشان داده است که فضای مناسب ارتباط با والدین به کودکان و نوجوانان کمک می کند که بتوانند بحران های مختلف مسیر زندگی شان را بهتر تحمل کنند و آن را به شکل مناسب اداره کنند(13-12). پدر و مادر هایی که در حین حمایت از فرزندانشان به آنها کمک می کنند تا مستقل باشند، رعایت مقررات از سوی فرزندانشان را تشویق می کنند و در عین حال ثبات و عدالت را دراين مقررات مد نظردارند فرزندان مقاوم تری می پرورانند ( 15-14).

از عوامل دیگری که درمقاوم بودن فرزندان نقش دارد می توان به محیط خانوادگی با ثبات، روابط آمیخته با حمایت، عقاید و اخلاق در خانواده، همبستگی خانوادگی و مهارتهای ارتباط، حل مسئله و مقابله با استرس اشاره کرد. باید توجه داشت که همچنان که محیط و روابط خانوادگی مناسب می تواند یک عامل محافظ قوی محسوب گردد، برخی قابلیت های خانواده هم می تواند عامل یا عوامل خطری تاثیر گذار محسوب شود. برخورد نامناسب با رفتارهای فرزندان، مقررات خشن و بی ثبات و نبود موقعیت های یادگیری مهارت های اجتماعی مي تواند به مشکلات اجتماعی، روانشناختي وتحصيلي درکودکان و نوجوانان بيانجامد. بطور کلی محیط آشفته و بی ساختار زندگی خانوادگی عامل خطر عمده ای برای مصرف مواد محسوب می شود(12). زمانی که رابطه پدر و مادر با فرزندان نشان دهنده حالتی از بی تفاوتی، ناامنی هیجانی و نبود مراقبت و حمايت در سالهاي اوليه زندگی باشد، فرزندان در نوجوانی در معرض خطر بیشتری برای افسردگی، اضطراب و مشکلات ارتباطي هستند. افسردگی دوران کودکی نیز با ابتدا مصرف مواد در نوجواني مرتبط است . در جامعه ما چنین حالتهایی در خانواده هایی که پدر وابستگی به الکل یا اعتیاد به تریاک دارد مکررا" دیده می شود. در چنین شرایطی علاوه بر خطر عمومي تربيتي ایجاد شده الگوبرداری از پدری که مواد مصرف می کند خطر گرایش به سوء مصرف مواد را در فرزندان دوچندان می کند. در چنین خانواده هایی فرزندان بیشتر در معرض دعواهای خانوادگی، خشونت و سوء رفتار كلامي و بدني هستند(16). خانواده هایی که درآنها والدین بخصوص پدر مصرف كننده الکل، تریاک یا سایر مواد باشد غالبا دچار انزوای فامیلی و اجتماعی می شوند چرا که دوست ندارند دیگران شاهد مشکلات آنها باشند. چنین انزوایی به گوشه گيري فرزندان و ضعف مهارت های اجتماعی آنان منجر می شود(17).

می توان گفت عوامل خطر خانوادگي که كودكان ونوجوانان را مستعد سوء مصرف مواد و اعتياد مي كند همان عواملی هستند که می تواند به سایر رفتارهای مشکل ساز مثل روابط جنسی در سنین پایین، افت تحصیلی، فرار از مدرسه و بزهکاری بیانجامد. با این وصف ناگفته پیداست که پیشگیری از سوء مصرف مواد از طریق خانواده می تواند با پیشگیری و کم شدن سایر رفتار های ناسالم همراه باشد.

عوامل خانوادگی که کودکان و نوجوانان را در معرض خطر مصرف مواد قرار می دهد شامل این موارد است:

1-نبود رابطه خوب و امنیت احساسی بين اعضاي خانواده

2-ضعف همبستگی عاطفی و رابطه ضعيف فرزندان با پدر و/یا مادر

3-رفتارهای فرزندپروری ضعیف

4-محیط خانوادگی آشفته و بی قاعده

5-درگیری والدین یا خواهر و برادر بزرگتر با مصرف مواد و/یا سایر رفتارهای بزهکارانه

6-انزواي اجتماعی

7-مهارتهای فرزندپروری هوشمندانه و موثربه مثابه فرزندپروری پیشگیرانه

دكتر سعيد ممتازي : استاديار روانپزشكي و كارشناس مسئول برنامه هاي پيشگيري از اعتياد، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي

3-رفتارهای فرزندپروری ضعیف

6-انزواي اجتماعی

3-رفتارهای فرزندپروری ضعیف

6-انزواي اجتماعی